Günümüzde iş hukukunda önemli bir yer tutan taşeronluk, yani asıl işveren – alt işveren ilişkisi, iş organizasyonlarının karmaşıklaşmasıyla daha da önem kazanmaktadır. Temel prensip, işin işveren tarafından kendi işçileriyle yapılması olsa da, mevzuat bazı istisnai durumlara izin verir. Bu istisnalardan biri olan asıl işveren – alt işveren ilişkisi, uzmanlaşmanın arttığı ve işletmelerin verimlilik odaklı dönüşümler geçirdiği bu dönemde giderek yaygınlaşmaktadır.

Taşeron İlişkisinin Temel Unsurları

Asıl işveren – alt işveren ilişkisi, bir işverenin, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerde veya asıl işin bir bölümünde, işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde, iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece bu işyerinde aldığı işte çalıştıran diğer işveren ile iş aldığı işveren arasında kurulan ilişkidir. Bu tanımı daha iyi anlamak için bazı temel kavramları açıklamakta fayda var:

• İşyeri: İşveren tarafından mal veya hizmet üretmek amacıyla kurulan, maddi ve manevi unsurların işçilerle birlikte örgütlendiği birimdir.
• Alt İşveren: Bir işverenden iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece o işyerinde çalıştıran gerçek veya tüzel kişidir.
• Asıl İşveren: İşyerinde yürüttüğü işleri diğer işverene veren, asıl işte kendisi de işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişidir.
• Asıl İş: Mal veya hizmet üretiminin temelini oluşturan iştir.
• Yardımcı İş: Üretim organizasyonu içinde doğrudan yer almayan, ancak asıl iş devam ettikçe devam eden ve ona bağımlı olan iştir.
• İşletmenin ve İşin Gereği ile Teknolojik Sebeplerle Uzmanlık Gerektiren İş: İşin niteliği gereği işletmenin kendi uzmanlığı dışında ayrı bir uzmanlık gerektiren iştir.

Müteselsil Sorumluluk ve Muvazaa Kavramları

Taşeronluk ilişkisinde dikkat edilmesi gereken iki önemli kavram daha bulunmaktadır: Müteselsil sorumluluk ve muvazaa.

• Müteselsil Sorumluluk: Asıl işverenin ve alt işverenin, işçilerine karşı o işyeri ile ilgili olarak İş Kanunu'ndan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerde birlikte sorumlu olmasıdır.
• Muvazaa: Tarafların gerçek iradelerini gizlemeye yönelik işlemleri içeren sözleşmedir. Örneğin, işyerinde yürütülen asıl işin bir bölümünde uzmanlık gerektirmeyen işlerin alt işverene verilmesi veya daha önce o işyerinde çalıştırılan kimse ile alt işverenlik ilişkisi kurulması muvazaa olarak değerlendirilebilir.

Muvazaa durumu, işçilerin haklarını kısıtlamak veya kamusal yükümlülüklerden kaçınmak amacıyla yapıldığında yasal değildir ve ciddi sonuçlar doğurabilir.

Taşeron İlişkisinin Hukuki Sonuçları

Asıl işveren – alt işveren ilişkisi, ancak 4857 sayılı İş Kanunu'nda ve Alt İşverenlik Yönetmeliği'nde belirtilen sınırlar içinde kurulduğunda hem iş organizasyonuna esneklik sağlar hem de taraflar açısından hukuki güvenlik yaratır. İlişkinin unsurlarına uyulmaması veya muvazaalı şekilde kurulması, ciddi idari yaptırımlara, SGK nezdinde ek cezalara ve işçilerin baştan itibaren asıl işveren işçisi sayılması sonucuna yol açabilir. Bu nedenle işverenlerin, alt işverenlik ilişkisini tesis ederken hem tanımlanan kavramlara hem de uygulamadaki yargı içtihatlarına uygun hareket ederek süreci dikkatle yönetmeleri gerekmektedir.